Feest van de democratie

door Joyce Hes

Deze week, van 23 oktober tot en met 2 november is tot week van de democratie uitgeroepen door het ministerie van Binnenlandse Zaken. Op de website van het Forum voor democratische ontwikkeling tref je diverse bijeenkomsten aan in het land gewijd aan de democratie.

Voorbeelden zijn het Fort van de democratie in Utrecht dat haar deuren opent, een tentoonstelling, democratie in de Czaar Peterbuurt in Amsterdam, een bijeenkomst gewijd aan afzijdige en afkerige burgers in Rotterdam met een verwijzing naar een
geslaagd experiment in Ridderkerk en tussen de bedrijven door in Brussel een aantal bijeenkomsten die naar mijn idee weinig met democratie te maken hebben zoals: Paving the way to a pan-European electronic tolling reality: The Cesare. Het ziet er allemaal vrolijk en feestelijk uit, maar hoe vrolijk en feestelijk is het eigenlijk?

Democratie betekent letterlijk volksheerschappij. Het houdt een gelijkheidsideaal in. Niemand heeft meer te zeggen over de inrichting van een samenleving dan de ander en dat betekent ook dat democratie nadrukkelijk iets anders is dan een dictatuur of een stelsel met een soeverein vorst. Vrijheidsrechten en grondrechten zijn hierbij dus essentieel. Zonder bescherming van die vrijheidsrechten geen democratie zou ik zeggen.
Dat wil dus zeggen dat de idee van rechtsstaat ook nauw verbonden is met die van democratie.

Maar hoe is het nu gesteld met de zeggenschap en de vrijheidsrechten van het volk hier te lande?
Vertegenwoordigen de partijen die ons bestuur uitmaken dat volk nog? En hoe zit het met de wetgever? Neemt de wetgever wetten aan die nog overeenstemmen met het rechtsbewustzijn van de bevolking? Op 21 september j.l trad de Paspoortwet in werking. Inmiddels hebben 252.000 mensen een paspoort aangevraagd waarvoor ze vier vingerafdrukken moesten inleveren, die te zijner tijd in een centrale databank worden opgeslagen.
Maar ook een ID-kaart moet aan dat vereiste voldoen. Daarmee wordt eerst nog symbolisch de hele bevolking als potentieel verdacht aangemerkt. Een paspoort is heel letterlijk een pas-poort geworden, d.w.z. dat bij iedere pas die je als burger zet, je paspoort een toegang blijkt te zijn tot vrijheid en rechten.

Zonder geldig pas-poort kun je zelfs het fundamenteelste recht niet meer uitoefenen n.l. het kiesrecht.
En hoe belangrijker zon pas-poort wordt als poort tot rechten en ook diensten van de overheid of private instellingen, des te meer gevergd wordt van de drager om te bewijzen dat hij/zij wel op die rechten en diensten aanspraak mag maken.
Een chip met een burgerservicenummer noch een gelaatsscan is genoeg, nu moeten er vingerafdrukken bij en wat is next? Kan de overheid die me in feite dwingt om mijn vingerafdrukken af te geven en op te laten slaan, garanderen dat daar geen misbruik van zal worden gemaakt noch door overheidsdiensten noch door anderen?
En waarom is deze maatregel eigenlijk noodzakelijk?

En wel met name noodzakelijk voor de democratie want dat is een vereiste waaraan volgens de jurisprudentie van
het Europese Hof voor de Rechten van de Mens deze wet zou moeten voldoen. Met andere woorden: het is noodzakelijk voor de zeggenschap van het volk dat degenen die daarvan deel uitmaken feitelijk worden gedwongen lichaamskenmerken ter beschikking te stellen van de regering met alle risicos van dien en als ze dat niet doen verliezen ze hun rechten?
En hoe zit het met de gelijkheid? Hoe gelijk is degene die geen geldig identiteitsbewijs kan laten zien bij het
stembureau, de huisarts, de verzekeringsmaatschappij, het ziekenhuis, het opleidingsinstituut etc, aan degene die dat
wel kan?

Tegelijkertijd met het feest ter ere van de democratie is er nog een feest n.l van de Raad van Europa (50 jaar) en het
Europees Hof voor de Rechten van de Mens (60 jaar) en 10 december zijn we natuurlijk allemaal van de partij bij de viering van 61 jaar Universele Verklaring van de rechten van de mens, waarin ook heel wat moois is opgenomen. Het lijkt erop dat Den Haag d.w.z. landsbestuur en wetgever maar ook de gemeente Den Haag democratie en rechtsstaat serieus nemen want de oprichting van het huis van de democratie en rechtsstaat is op handen en moet in 2012 al 4,7 miljoen gaan kosten. Maar is het niet verstandiger om voordat zon mega-instituut wordt opgericht toch eens te kijken of er niet meer controle moet komen op de instellingen die nu het volk zeggen te vertegenwoordigen? Misschien een Derde Kamer instellen die opkomt voor de rechten van de burgerij?

Wat dat betreft kunnen we altijd leren van het verleden:
In maart 1969 stelde een werkgroep van D66, de partij die dadelijk in Amsterdam nog de meerderheid krijgt, een werkgroep waarin de huidige minister van Justitie Hirsch Ballin zitting had, een rapport op, geheten: De vrijheidsrechten en het apparaat. In het rapport wordt gesteld dat er een terrein is waar de overheid buiten moet blijven, het terrein waar de overheid de individualiteit van de mens in geen geval mag aantasten en dat dat terrein in vele opzichten te beperkt is en dat de grenzen te eng en te onzeker zijn. Zo is (stelt het rapport in 1969) b.v. door de toenemende technocratisering van onze samenleving het voor de overheid vrij eenvoudig geworden over burgers informatie te verzamelen en systematisch beschikbaar te maken. Dit alles onttrekt zich aan de controle van de burger.

Daarom moet er aldus dit rapport een anti-apparaat in het leven worden geroepen dat een effectieve democratische controle kan uitoefenen op de instanties die zich bezighouden met de vrijheidsrechten zoals de politie, burgemeester, rechtspraak, het Openbaar ministerie. Er zou ook een rechtsgang geschapen moeten worden om eventueel de juistheid van de informatie zoals deze wordt voorgesteld te bestrijden. Maar helaas, het rapport sluit de wetgever van die controle uit. En helaas, het rapport zelf is in een la verdwenen.

Misschien wordt het toch tijd de stemmen uit het verleden weer tot ons te laten spreken, als het niet het rapport van de
landelijke Werkgroep Justitie subgroep Vrijheidsrechten van D66 is, dan misschien het proefschrift van Cees Schuyt uit 1972 Recht, orde en burgerlijke ongehoorzaamheid, want er breken voor de democratie in Nederland, wanneer er sprake is van nauwelijks aan te vechten onrechtmatige wetgeving die in strijd is met grondrechten en internationale verdragen, weer ouderwetse tijden aan

Joyce Hes